De komende 25 jaar wordt Nederland drukker, diverser en grijzer. Om in deze veranderende maatschappij inclusief samenleven te bevorderen, zijn alledaagse, lichte sociale interacties en ontmoetingsplekken in de buurt van grote waarde. Wat kunnen beleidsmakers, ontwerpers en professionals doen om inclusieve ontmoeting te faciliteren? KIS geeft handvatten in een nieuwe inspiratiegids.
Toenemende sociale en culturele verscheidenheid kan het samenleven in buurten ingewikkeld maken. Als de diversiteit in een buurt toeneemt, voelen bewoners zich vaak minder thuis. Er ontstaat minder makkelijk onderling contact en het vertrouwen in buurtbewoners is lager. Terugtrekgedrag ligt vaak op de loer. In buurten met een grote diversiteit is het dan ook kansrijker om lichte contacten te bevorderen, dan in te zetten op sterke bindingen en hechte gemeenschappen.
Lichte contacten zorgen voor publieke familiariteit: het gevoel van vertrouwdheid dat voortkomt uit kort, vluchtig, spontaan, terloops en herhaald contact met buurtgenoten. Wanneer inwoners elkaar leren (her)kennen, worden ze ‘vertrouwde vreemden’. Dankzij deze vertrouwdheid leert men elkaars gedrag beter begrijpen. Dit draagt bij aan het opheffen van gevoelens van anonimiteit en vervreemding. Publieke familiariteit kan ontstaan op plekken die buurtbewoners als vanzelfsprekend bezoeken, zoals de school, de bibliotheek, sportvelden, speeltuintjes, het gezondheidscentrum of het buurtwinkelcentrum.
In deze handreiking
Hoe ontwikkel je ontmoetingsplekken die ertoe doen? Kort gezegd: door voldoende gelegenheid voor spontane en terloopse ontmoeting te realiseren. In deze handreiking bieden we een overzicht van belangrijke aandachtspunten, op basis van wetenschappelijke literatuur en praktijkonderzoek van KIS. We onderscheiden vier sleutels voor inclusieve ontmoetingsplekken die bijdragen aan het respectvol samenleven in (super)diverse buurten. Vervolgens laten we zien wat deze sleutels betekenen voor drie opgaven: het ontwerp van wijken, de inrichting van de publieke ruimten en voor voorzieningen. Elke opgave richt zich op een ander aspect van de fysieke en sociale omgeving. Door de vier sleutels voor inclusieve ontmoetingsplekken per opgave te concreet te maken, bieden we handvatten voor beleidsmakers, ontwerpers en professionals om contact en ontmoeting in de buurt te faciliteren.
Voor wie is deze handreiking?
Om sociaal-fysieke opgaven effectief aan te pakken, zullen beleidsmakers, ontwerpers en professionals hun krachten moeten bundelen. Deze handreiking richt zich daarom op alle lokale beleidsmakers, stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, sociaal werkers en andere professionals die betrokken zijn bij de ontwikkeling van wijken, publieke ruimten en voorzieningen. Ook is de handreiking relevant voor bestuurders en projectleiders die verantwoordelijk zijn voor integrale gebiedsontwikkeling, zodat zij samen kunnen werken aan inclusieve ontmoetingsplekken.
Praktijkvoorbeelden uit onderzoek naar samenleven in (super)diversiteit
KIS onderzocht de afgelopen vier jaar hoe het respectvol samenleven kan worden bevorderd in wijken met een grote (culturele) verscheidenheid. Hier zijn meerdere praktijkcasussen uit voortgekomen:
- We onderzochten het functioneren van (semi)publieke ontmoetingsplekken in vijf steden: Almere, Den Haag, Rotterdam, Tilburg en Utrecht. Dit komt samen in de publicatie ‘Kennen is het niet, maar we komen elkaar wel tegen’.
- In twee buurten in Diemen, een van de snelst diversifiërende gemeenten van Nederland, onderzochten we hoe inwoners het samenleven in een superdiverse buurt ervaren. Klik hier om naar dit rapport te gaan.
- Tot slot verkenden we in 2025 samen met de Gemeente Utrecht twee casussen op het snijvlak van sociaal en fysiek domein: de vernieuwing van Park Transwijk en het functioneren van de nieuwbouwwijk Leeuwesteyn. Klik hier voor deze casussen.