Vrijwilligerswerk is onmisbaar voor de leefbaarheid en verbondenheid in Overijssel. In sportverenigingen, zorginitiatieven, culturele projecten, natuurbeheer en buurten zetten inwoners zich dagelijks in voor elkaar. Vaak doen zij dit met veel plezier en betrokkenheid. Tegelijkertijd staat vrijwilligerswerk onder druk. Het wordt lastiger om vrijwilligers te vinden en te behouden, en veel mensen herkennen zich niet (meer) in het bestaande beeld van vrijwilligerswerk. In opdracht van de provincie Overijssel onderzocht het Verwey Jonker Instituut hoe vrijwilligerswerk toekomstbestendig kan blijven.
Onderzoeksaanpak
In het onderzoek stond de vraag centraal: hoe zorgen we ervoor dat vrijwilligerswerk blijft aansluiten bij het dagelijks leven, de motivatie en mogelijkheden van inwoners?
Er is gekozen voor een brede en creatieve en dialogische aanpak, waarin verschillende perspectieven samenkomen. We combineerden straatinterviews met inwoners, een online vragenlijst, diepte interviews met specifieke doelgroepen en interactieve bijeenkomsten met vrijwilligers, professionals en beleidsmakers.
In gesprek op straat
Op markten en pleinen in Zwolle, Deventer en Enschede gingen onderzoekers in gesprek met voorbijgangers. In korte, open gesprekken deelden mensen hun ervaringen met vrijwilligerswerk. Sommigen vertelden dat ze nooit tijd hebben of nooit gevraagd zijn, anderen ontdekten dat ze zich eigenlijk al inzetten voor hun omgeving, zonder dit zo te noemen.
“Dat het [vrijwilligerswerk] gewaardeerd mag blijven worden, want Nederland draait op vrijwilligers!”
Deze straatinterviews boden een laagdrempelige inkijk in wat mensen bezighoudt en waar drempels én kansen liggen. De inzichten uit deze gesprekken zijn verdiept met de resultaten uit de vragenlijst en interviews. Daaruit blijkt dat vrijwilligers vooral intrinsiek gemotiveerd zijn: ze willen iets betekenen, zich verbonden voelen en hun talenten inzetten. Tegelijkertijd ervaren zij belemmeringen, zoals tijdsdruk, bureaucratie, gebrek aan flexibiliteit of het gevoel niet altijd welkom te zijn. Met name jongeren, mensen met jonge gezinnen, inwoners met een migratieachtergrond en mensen met psychische of fysieke kwetsbaarheden worden minder goed bereikt.
Vrijwillerstourdag en reflectiebijeenkomst
In interactieve sessies, waaronder een vrijwilligerstourdag en een reflectiebijeenkomst, zijn deze ervaringen samen besproken en vertaald naar toekomstdromen en oplossingsrichtingen. Veel betrokkenen zien vrijwilligerswerk idealiter als noaberschap: elkaar helpen vanuit verbondenheid, met ruimte voor verschillende vormen van inzet en meedoen naar vermogen.
Wat helpt om vrijwilligerswerk sterker te maken
Het rapport Vrijwillig én Verbonden in Overijssel biedt concrete inzichten, reflectiekaders en handelingsopties voor beleid en praktijk. Het laat zien hoe vrijwilligerswerk inclusiever en toegankelijker kan worden georganiseerd, bijvoorbeeld door flexibele vormen van inzet mogelijk te maken, informele noaberschapsinitiatieven te waarderen en vrijwilligers beter te ondersteunen met duidelijke begeleiding en kleine, maar betekenisvolle waarderingsmomenten. Ook worden praktische oplossingen genoemd, zoals buddy systemen voor nieuwe vrijwilligers, proefdagen voor jongeren, het verminderen van regeldruk en het versterken van lokale en provinciale netwerken voor kennisdeling. Daarmee biedt het rapport een stevige en realistische basis voor een provinciale visie op vrijwilligerswerk die meebeweegt met een veranderende samenleving — met meer vertrouwen, minder drempels en ruimte voor iedereen om op zijn of haar eigen manier mee te doen.