In Nederland leven duizenden gezinnen zonder verblijfsvergunning. Hun woonsituatie is vaak onzeker, ze hebben beperkte rechten en leven in armoede. Over de uitdagingen die deze gezinnen ervaren bij het opvoeden en laten opgroeien van hun kinderen weten we nog weinig. Dit geldt ook voor de manier waarop ouders, onder deze omstandigheden, vormgeven aan hun ouderschap en omgaan met stress, onzekerheid en beperkte toegang tot ondersteuning. Dit onderzoek vult dat kennishiaat aan en geeft een inkijkje in de dagelijkse werkelijkheid van ongedocumenteerde gezinnen.
Wat hebben we onderzocht?
We wilden weten: hoe geven ongedocumenteerde migrantengezinnen vorm aan de ontwikkeling en opvoeding van hun kinderen? Welke obstakels komen zij tegen? Welke hulp krijgen ze al, en waar schiet het aanbod tekort? In dit verkennende onderzoek stonden de ervaringen van ouders centraal, we spraken daarom uitvoerig met meerdere ouders. Daarnaast spraken we met medewerkers van maatschappelijke organisaties die deze gezinnen ondersteunen. Ook verspreidden we een vragenlijst onder maatschappelijke organisaties in heel Nederland.
Belangrijkste bevindingen
Ongedocumenteerde gezinnen ervaren op veel terreinen grote onzekerheid en stress. Woononzekerheid, armoede en beperkte toegang tot zorg en onderwijs zijn hun dagelijkse realiteit. Ouders willen hun kinderen een veilige en liefdevolle jeugd bieden, maar lopen door hun situatie tegen beperkingen aan. Ze hebben vooral behoefte aan praktische en materiële hulp: kleding, voeding, schoolspullen en deelname aan activiteiten. Toegang tot bestaande regelingen is vaak beperkt voor gezinnen zonder verblijfsstatus. Ouders weten vaak niet waar ze terecht kunnen voor hulp, en ervaren daarnaast taalbarrières, uitsluiting en angst voor instanties.
Wanneer het gaat om ondersteuning van het ouderschap, geven ouders aan zichzelf vooral te zien als capabele opvoeders. Zij vragen nauwelijks om professionele hulp voor henzelf op emotioneel of opvoedkundig vlak. Tegelijkertijd signaleren professionals dat er wel degelijk behoefte lijkt te bestaan aan ondersteuning bij het vormgeven van ouderschap onder stressvolle omstandigheden, bijvoorbeeld bij het omgaan met voortdurende onzekerheid, het bieden van structuur en het hanteren van spanningen binnen het gezin.
Daarnaast bestaan er zorgen over het gezond opgroeien en de ontwikkeling van kinderen. Ouders en professionals noemen onder meer stress en angst bij kinderen, onzekerheid over schoolloopbanen, beperkte mogelijkheden voor ontspanning en sociale contacten en zorgen over het psychisch welzijn van kinderen. Deze zorgen worden door ouders echter niet altijd geformuleerd als een expliciete hulpvraag.
Het huidige aanbod voor ongedocumenteerde gezinnen is vaak versnipperd en sterk afhankelijk van lokale initiatieven en informele netwerken. Structurele ondersteuning ontbreekt meestal. Reguliere instanties zijn voor deze gezinnen vaak nauwelijks toegankelijk of onvoldoende bekend. Er is behoefte aan betere samenwerking, duidelijke informatievoorziening en ondersteuning die sensitief is voor de specifieke situatie van ongedocumenteerde gezinnen, waaronder verblijfsonzekerheid, uitsluiting en angst voor instanties.
Aanbevelingen
Op basis van het onderzoek doen we aanbevelingen aan verschillende partijen. We lichten er drie uit:
- Versterk en structureer het aanbod van praktische en materiële ondersteuning Gemeenten, maatschappelijke organisaties en fondsen zoals Stichting Leergeld: Zorg dat ongedocumenteerde gezinnen structureel toegang krijgen tot basisvoorzieningen zoals kleding, gezonde voeding, schoolspullen en deelname aan sociale activiteiten. Breid bestaande regelingen, maak voorzieningen expliciet toegankelijk voor gezinnen zonder verblijfsstatussen breng lokale initiatieven vanuit bijvoorbeeld kerken en moskeeën samen. Verstrek informele voedsel- en kledingpakketten als reguliere voorzieningen niet toegankelijk zijn. Stimuleer als gemeente warme, gezonde schoolmaaltijden, zodat ieder kind dagelijks een gezonde maaltijd krijgt.
- Verbeter informatievoorziening en communicatie Gemeenten, scholen, kerken en moskeeën: Geef toegankelijke meertalige voorlichting over rechten, voorzieningen en hulp via scholen, kerken en moskeeën die door ongedocumenteerde ouders worden bezocht. Maak gebruik van de kennis van maatschappelijke organisaties en stel als gemeente een sociale kaart op met voorzieningen die toegankelijk zijn voor ongedocumenteerden.
- Maak ondersteuning rondom ouderschap én opvoeding toegankelijk en sensitief: Reguliere organisaties zoals Ouder- en Kindteams, wijkteams jeugd, Centra voor Jeugd en Gezin, jeugdzorg en maatschappelijk werk: ontwikkel een aanbod dat onderscheid maakt tussen ondersteuning van ouderschap en ondersteuning rond de opvoeding en ontwikkeling van kinderen. Investeer in deskundigheidsbevordering, het werken met tolken en sleutelfiguren en in kennis over de juridische en sociale context van ongedocumenteerde gezinnen. Zorg dat ondersteuning aansluit bij de leefwereld van deze gezinnen en rekening houdt met de impact van verblijfsonzekerheid, stress en uitsluiting.
Tot slot
Met dit verkennende onderzoek en de aanbevelingen die daaruit voortkomen hopen we een steentje bij te dragen aan het vormgeven van een samenleving waarin álle kinderen, ongeacht hun verblijfsstatus, veilig en gezond kunnen opgroeien, met ouders die daarbij voldoende worden ondersteund. Alleen door structurele aandacht en samenwerking kunnen we de ontwikkelingskansen en het welzijn van kinderen in ongedocumenteerde migrantengezinnen vergroten.