Discriminatie in het onderwijs, de cultuursector en in de wetenschap: hoe vaak komt het eigenlijk voor? En wat weten over wat werkt in de aanpak? Een nieuw onderzoeksrapport van Movisie en het Verwey-Jonker instituut brengt dit in beeld.
Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) zet zich in om discriminatie en racisme aan te pakken. Hiervoor is een ambitieuze agenda ontwikkeld. In dat kader vroeg het ministerie om meer zicht op de prevalentie, aard en aanpak van discriminatie in de sectoren die onder OCW vallen. Daarvoor voerden Movisie en het Verwey-Jonker Instituut samen een systematische review uit.
Nog veel onderzoek ontbreekt
De belangrijkste conclusie: er ontbreekt nog veel onderzoek om een goed beeld te krijgen van de prevalentie, aard en aanpak van discriminatie op de verschillende OCW-terreinen. In de cultuur- en wetenschapssector is het onderzoek zeer beperkt. Alleen in het onderwijs is relatief veel onderzoek gedaan, maar ook daar zijn hiaten. Zo is er bijvoorbeeld weinig onderzoek specifiek binnen het speciaal onderwijs en het praktijkonderwijs.
Weinig over intersectionele en institutionele discriminatie
Voor alle sectoren geldt dat niet alle discriminatiegronden even goed onderzocht zijn. Het meeste onderzoek is niet intersectioneel. Dat betekent dat er geen zicht is op de combinatie (of interactie) tussen verschillende vormen van discriminatie. Ook zijn de subgronden binnen discriminatiegronden nauwelijks onderzocht, geadresseerd of als beperking van het onderzoek gerapporteerd. Een voorbeeld: binnen de grond herkomst en/of huidskleur is maar één onderzoek gevonden naar ervaren discriminatie en racisme onder Aziatische Nederlanders. Ook voor Zwarte Nederlanders zijn maar enkele studies beschikbaar. Daarnaast is er beperkt aandacht voor institutionele vormen van discriminatie en racisme binnen onderwijs, cultuur en wetenschap. Alleen binnen het onderwijsterrein is hier aandacht voor, zij het enkel in specifieke contexten zoals advisering (PO) en stages (mbo en hbo). Maar ook daar ontbreekt veelal onderzoek over hoe processen, beleid, instrumenten, et cetera binnen onderwijsinstituties kunnen leiden tot ongelijkheid.
Discriminatie in onderwijs komt regelmatig voor
De gevonden onderzoeken laten zien dat discriminatie in het onderwijs op verschillende manieren voorkomt. In alle 59 publicaties die gaan over het onderwijs zijn op één rapport na, er aanwijzingen gevonden voor discriminatie of discriminerende houding, opvattingen (denk aan vooroordelen en stereotypen). Bij de publicatie die de uitzondering vormt konden de onderzoekers vanwege beperkingen aan de kwantitatieve dataset geen uitspraken doen over de mate van discriminatie. Er zijn dus géén studies gevonden waarin geconcludeerd wordt dat er geen sprake is van discriminatie in het onderwijs of de kans er op door het bestaan van zaken als ‘bias’, vooroordelen en stereotype denkbeelden. Zowel leerlingen/studenten als onderwijsprofessionals ervaren dit. Als veroorzakers worden onderwijsprofessionals, onderwijsinstellingen, medeleerlingen/medestudenten en leerwerkbedrijven genoemd. Discriminatie uit zich in uiteenlopende situaties: in de klas, in de interactie tussen leerlingen en onderwijsprofessionals, maar ook tussen docenten onderling. Een veelvoorkomende situatie is discriminatie op school, in de interactie tussen leerlingen/studenten en onderwijsprofessionals. Daarbij zijn vaak leerlingen of studenten de gedupeerden. Het gaat zowel om openlijke als subtiele vormen van discriminatie, en zowel om institutionele als interpersoonlijke discriminatie (‘tussen mensen’).
Diverse aanpakken, maar ook averechtse effecten
Voor de beleidsterreinen Cultuur zijn geen studies gevonden die inzicht geven in wat werkt om daar discriminatie terug te dringen. Op het terrein van Wetenschap gaan de enkele studies die gevonden zijn met name over hoe vrouwen in topposities van de Wetenschap te krijgen. Hieruit blijkt dat vooral interventies die verantwoordelijkheid beleggen voor beleid, zoals in comités en bij staffunctionarissen, effectief zijn.
In het onderwijs zijn er wel verschillende typen interventies onderzocht die discriminatie kunnen verminderen. Opvallend is dat het meeste onderzoek zich richt op leerlingen en veel minder op docenten. Uit deze onderzoeken blijkt dat educatieve interventies en contactinterventies onder leerlingen effectief kunnen zijn. Denk bijvoorbeeld aan het ontmoeten van iemand over wie je vooroordelen hebt, of het luisteren naar iemands ervaringsverhaal over discriminatie. Interventies waarbij leerlingen zich voorstellen of inbeelden contact te hebben met iemand die ‘anders’ is, kunnen ook werken. Ook het indirect getuige zijn van positieve relaties tussen mensen van verschillende achtergronden (bijvoorbeeld via verhalen of media) kan effectief zijn.
Tegelijkertijd kunnen dezelfde aanpakken ook averechts werken. Leerlingen kunnen het gevoel krijgen in een bepaalde richting ‘gepusht’ te worden, waardoor het tegenovergestelde effect optreedt. Daarom zijn proefimplementaties altijd nodig om interventies in verschillende contexten en bij verschillende doelgroepen in de praktijk te testen. Want: baat het niet, dan schaadt het soms wel.
Wat is een systematische review?
Een systematische review is een overzichtsstudie waarbij wetenschappelijke literatuur volgens een vooraf vastgesteld protocol systematisch wordt verzameld, beoordeeld en samengevat. Zo ontstaat een helder antwoord op een specifieke vraag. Deze manier van onderzoeken levert vooral inzicht op in ‘peer reviewed’-literatuur: artikelen die door andere wetenschappers zijn beoordeeld en gepubliceerd is in wetenschappelijke journals. Onderzoeksrapporten van kennisinstituten en onderzoeksbureaus blijven dan buiten beeld. Daarom hebben Movisie en het Verwey-Jonker Instituut aanvullend gezocht, onder meer op websites van kennisinstituten en onderzoeksbureaus. Ook is samengewerkt met de experts van het Intersectioneel Netwerk Co-Creatie. Zij hebben meegedacht en feedback geleverd in de verschillende fasen van het onderzoek. In totaal zijn er over de vraag over prevalentie en aard van discriminatie op de OCW-terreinen, 82 relevante studies gevonden en over wat werkt tegen discriminatie op de OCW-terreinen, zijn 57 relevante studies gevonden.