Hoe kunnen we mensen in situaties met onbegrepen gedrag beter ondersteunen? Die vraag stond centraal in het landelijke programma BE-grip (Begeleiding en Evaluatie Grip op Onbegrip). De afgelopen drie jaar onderzochten en begeleidden we regionale netwerken die zich inzetten voor betere ondersteuning en samenwerking. Deze eindrapportage laat zien dat er belangrijke stappen zijn gezet, maar ook dat landelijke veranderingen nodig zijn om deze ontwikkeling vast te houden.
Binnen dit programma werkte het Verwey-Jonker Instituut samen met Erasmus School of Health Policy & Management, Kenniscentrum Phrenos, MIND en het Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE). Samen met onderzoekers, ervaringsdeskundigen, professionals, beleidsmakers en bestuurders werkten we aan de ontwikkeling, begeleiding en evaluatie van regionale netwerken binnen het Actieprogramma Grip op Onbegrip.
Niet het gedrag, maar de situatie centraal
Onbegrepen gedrag kan niet los worden gezien van de omstandigheden waarin het ontstaat. Achter gedrag dat voor de omgeving moeilijk te begrijpen is, gaan vaak complexe combinaties van psychische, sociale en maatschappelijke problemen schuil, zoals trauma, schulden, eenzaamheid, huisvestingsproblemen of bestaansonzekerheid.
In de regio’s binnen het programma is een verschuiving zichtbaar van een enkelvoudige naar een meervoudige benadering. Daarbij ligt de focus niet uitsluitend op het gedrag van een persoon, maar ook op diens levensverhaal, sociale netwerk en leefomstandigheden. Deze bredere manier van kijken krijgt vorm in preventief werken, persoonsgerichte ondersteuning en meer aandacht voor de rol van naasten, buurtbewoners en ervaringsdeskundigen.
Deze ontwikkeling leidt tot nieuwe vormen van samenwerking tussen zorg, welzijn, veiligheid, gemeenten en inwoners. Daardoor ontstaan meer mogelijkheden om problemen vroegtijdig te signaleren, escalatie te voorkomen en ondersteuning beter af te stemmen op wat mensen daadwerkelijk nodig hebben.
Samenwerken over domeinen en niveaus heen
De evaluatie laat zien dat regionale netwerken erin zijn geslaagd om samenwerking over de grenzen van organisaties, domeinen en bestuurslagen heen te versterken. Zorgorganisaties, gemeenten, politie, woningcorporaties, kennisinstellingen en ervaringsdeskundigen weten elkaar steeds beter te vinden rond gezamenlijke vraagstukken. Ook groeit de erkenning van ervaringskennis als een volwaardige kennisbron naast professionele en wetenschappelijke expertise.
Tegelijkertijd blijkt hoe kwetsbaar deze ontwikkelingen zijn. Veel succesvolle initiatieven zijn afhankelijk van tijdelijke projectfinanciering, individuele kartrekkers en complexe samenwerkingsafspraken. Wanneer subsidies aflopen of sleutelfiguren vertrekken, dreigt waardevolle kennis verloren te gaan. Bovendien botsen regionale ambities regelmatig met bestaande systemen van financiering, verantwoording en regelgeving, die vaak nog onvoldoende zijn ingericht op samenwerking over domeinen heen.
Tijd voor landelijke randvoorwaarden
De centrale conclusie van het rapport is daarom dat regionale vernieuwing alleen niet voldoende is. Programma’s als Grip op Onbegrip bieden ruimte om nieuwe werkwijzen te ontwikkelen en te testen, maar zonder structurele veranderingen in beleid, financiering en organisatie blijft het lastig om deze vernieuwingen duurzaam te verankeren.
In dit rapport pleiten we daarom voor een landelijke koers waarin een meervoudige benadering leidend is. Dat vraagt om investeringen in preventie, ondersteuning van naasten, passende woon- en leefomstandigheden, een stevige positie voor ervaringsdeskundigen en duurzame financiering van samenwerking. Daarnaast is een lerende infrastructuur nodig waarin ervaringen uit de praktijk worden verzameld, gedeeld en gebruikt voor beleid en verbetering. Op deze manier kan een duurzaam systeem tot stand komen dat mensen in situaties van onbegrepen gedrag én hun omgeving blijvend beter ondersteunt.